Tuần trước, tôi tìm lại với bộ phim, không phải vì yếu tố khoa học, mà vì mối quan hệ trung tâm trong đó. Rocky làm tôi nhớ đến chú chó Goldie của mình đã qua đời cách đây ba năm, một sự mất mát vẫn còn nguôi ngoai. Không giống như Rocky, Goldie không mang sứ mệnh cứu thế giới. Nhưng chú chó ấy có ý nghĩa đối với tôi cũng nhiều như vậy. Cách chú chó ấy yêu thương — với sự trung thành, niềm tin và sự ngây thơ lặng lẽ — mang lại cảm giác tương đồng đến kinh ngạc.
Phản ứng đó khiến tôi tự hỏi điều gì ở Grace và Rocky lại tạo nên sự đồng cảm rộng rãi đến vậy. Một câu trả lời có thể là Ryan Gosling, người đã gây dựng sự nghiệp bằng khả năng chinh phục khán giả, từ The Notebook cho đến Barbie. Dù sao thì, anh ấy cũng là bậc thầy trong việc làm tan chảy trái tim người xem. Tuy nhiên, Rocky lại là một sự tồn tại hoàn toàn khác: một sinh vật giống như hòn đá không có khuôn mặt, nhưng vượt ngoài mong đợi, vẫn có thể chạm đến cảm xúc của chúng ta.
Dưới góc độ tiến hóa, chúng ta thường bị thu hút bởi những sinh vật đáng yêu, khuôn mặt tròn, đôi mắt to — những tín hiệu thị giác của em bé và động vật nhỏ, được tái hiện qua các nhân vật như E.T., WALL-E hay Grogu. Những hình thái này luôn khơi gợi sự chăm sóc, thậm chí là tình cảm yêu thương.
Rocky không có bất kỳ đặc điểm nào trong số đó.
Điều này cho thấy rằng không phải sự “đáng yêu” của Rocky, hay thậm chí sự gần gũi của Grace là điều làm chúng ta xúc động nhất. Đó là một điều gì đó trong tương tác giữa họ, một điều gì đó chạm đến phần trẻ thơ hơn bên trong mỗi chúng ta. Có một sự thuần khiết đầy chân thành trong cách họ quan tâm lẫn nhau, một cách kết nối vừa đơn giản lại vừa hiếm có. Hầu hết chúng ta đều từng trải qua một phiên bản nào đó của tình cảm này trước đây. Khi còn là những đứa trẻ, chúng ta yêu thương mà không tính toán, không phòng thủ, không ngạo mạn.
Dưới góc độ tâm lý học, điều này tương đồng với sự gắn bó an toàn (secure attachment). Ở dạng đơn giản nhất, gắn bó an toàn là cảm giác về sự tin cậy, một sự chắc chắn nội tâm rằng ai đó sẽ luôn ở bên khi ta cần. Nó được định hình ít hơn bởi những gì chúng ta nói so với những gì chúng ta làm, lặp đi lặp lại qua thời gian, cho đến khi niềm tin trở thành điều hiển nhiên.
Nhưng mối quan hệ của họ lại bắt đầu từ sự thiếu vắng niềm tin đó. Khi Grace lần đầu tiên giáp mặt tàu Blip-A của Rocky, anh mặc định nó là mối nguy hiểm, một phản ứng được định hình bởi bản năng cũng như vô số câu chuyện về sự xâm lược của người ngoài hành tinh.
Bản năng đó không phải là một lỗi sai. Đó là một phần giúp chúng ta sinh tồn. Khi nhìn thấy một con rắn, chúng ta phản ứng trước khi kịp suy nghĩ. Nhiều người trong chúng ta từng nhầm một cành cây trên mặt đất thành con rắn. Dù rủi ro có nhỏ, cái giá của việc nhầm lẫn vẫn có thể phải trả bằng tính mạng. Mặc định nguy hiểm luôn an toàn hơn việc dừng lại để tính toán.
Chính bản năng giúp chúng ta sinh tồn đó lại có thể lặng lẽ hủy hoại các mối quan hệ của chúng ta. Bạn đã bao giờ mặc định điều gì đó về một ai đó, để rồi phát hiện ra mình đã sai chưa? Nếu chưa từng, có lẽ bạn là một người vô cùng tinh tế.
Chúng ta làm điều này thường xuyên hơn mình nhận thức. Trong giao tiếp hằng ngày, chúng ta nhầm cành cây thành con rắn, dù là với những người đã quen biết nhiều năm hay với những người xa lạ. Trong các mối quan hệ thân thiết, ngay cả một lời nhận xét thoáng qua cũng có thể bị coi là sự chỉ trích, kích hoạt một chuỗi phản ứng quen thuộc: sợ hãi, nghi ngờ bản thân, phòng thủ. Chúng ta phản ứng bằng cách tự bảo vệ mình, thay vì tiếp cận đối phương bằng niềm tin.
Grace, một người vốn cẩn trọng tự nhiên, không thể tự mình đạt đến niềm tin. Chính Rocky là người đầu tiên thể hiện sự cởi mở, tiếp cận mà không mặc định mối dọa nạt, kiên trì kết nối, thậm chí dựng các mô hình nhỏ để giao tiếp. Theo nhiều cách, chính Rocky đã tạo điều kiện để Grace cảm thấy đủ an toàn để đặt niềm tin.
Niềm tin không đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có căng thẳng. Trong phân cảnh “bạn cùng phòng”, Rocky quyết định chuyển sang sống chung với Grace mà không hề hỏi trước. Rocky có thể rất thẳng thắn, thậm chí phớt lờ, chê khu vực làm việc của Grace là “chán ngắt” và “bẩn thiểu”. Ngược lại, Grace phải vật lộn với việc thiếu không gian riêng tư và cảm thấy Rocky hay hách dịch.
Thế nhưng những căng thẳng này không định nghĩa mối quan hệ của họ. Một điều gì đó lớn lao hơn đang nằm ở thế cược, khiến việc mắc kẹt trong những khác biệt nhỏ nhặt trở nên không còn quan trọng.