Niềm tin dưới góc nhìn của phim Project Hail Mary

Tuần trước, tôi thấy mình quay lại với bộ phim, không phải vì khía cạnh khoa học của nó, mà vì mối quan hệ ở trung tâm câu chuyện. Rocky khiến tôi nhớ đến chú chó của tôi, Goldie, đã mất cách đây ba năm—một mất mát đến nay vẫn còn đọng lại. Khác với Rocky, Goldie không được sinh ra để cứu cả thế giới. Nhưng với tôi, em ấy quan trọng không kém. Cách em ấy yêu thương, bằng lòng trung thành, sự tin cậy và nét ngây thơ lặng lẽ, giống một cách đáng kinh ngạc. 

Phản ứng đó khiến tôi tự hỏi điều gì ở Grace và Rocky lại chạm đến nhiều người đến vậy. Một câu trả lời có thể là Ryan Gosling, người đã xây dựng sự nghiệp bằng cách khiến khán giả mềm lòng, từ Notebook đến Barbie. Xét cho cùng, anh ấy làm nghề “đốn tim” công chúng. Nhưng Rocky lại hoàn toàn khác: một sinh vật không gương mặt, giống như đá, vậy mà trái với mọi kỳ vọng, vẫn khiến chúng ta xúc động. 

Từ góc nhìn tiến hóa, chúng ta thường bị thu hút bởi những sinh vật dễ thương, khuôn mặt tròn, đôi mắt to—những tín hiệu thị giác của trẻ sơ sinh và động vật nhỏ, được lặp lại ở các nhân vật như E.T., WALL-E hay Grogu. Những hình dạng này gần như luôn khơi dậy sự chăm sóc, thậm chí là yêu mến. 

Rocky không có bất kỳ đặc điểm nào như vậy. 

Điều này cho thấy thứ khiến ta rung động nhất không phải “độ dễ thương” của Rocky, hay thậm chí tính gần gũi của Grace. Đó là một điều gì đó trong tương tác giữa họ, một điều chạm đến phần trẻ thơ hơn trong mỗi chúng ta. Có một sự thuần khiết đầy xoa dịu trong cách họ quan tâm nhau, một kiểu gắn bó vừa giản dị vừa hiếm có. Hầu hết chúng ta đều từng biết một phiên bản nào đó của điều ấy. Khi còn nhỏ, ta yêu mà không toan tính, không phòng vệ, không cái tôi. 

Trong tâm lý học, điều này tương đồng với gắn bó an toàn. Ở mức đơn giản nhất, gắn bó an toàn là cảm giác đáng tin cậy, là sự chắc chắn được cảm nhận rằng sẽ có ai đó ở bên khi điều đó thực sự quan trọng. Nó được định hình ít hơn bởi lời ta nói, và nhiều hơn bởi điều ta làm, lặp lại theo thời gian, cho đến khi niềm tin gần như trở thành điều hiển nhiên.

Nhưng mối quan hệ của họ bắt đầu trong sự thiếu vắng điều đó. Khi Grace lần đầu chạm trán tàu của Rocky, Blip-A, anh mặc định đó là mối nguy—một phản ứng được tạo nên không chỉ bởi bản năng mà còn bởi cả đời nghe những câu chuyện về người ngoài hành tinh xâm lược.

Bản năng ấy không phải là khuyết điểm. Đó là một phần cách chúng ta sinh tồn. Khi thấy rắn, ta phản ứng trước cả khi kịp suy nghĩ. Nhiều người trong chúng ta từng nhầm một cành cây dưới đất là rắn. Dù rủi ro có nhỏ, cái giá của một lần phán đoán sai có thể là tử vong. Mặc định nguy hiểm vẫn an toàn hơn là dừng lại để tính toán.

Chính bản năng giúp ta sống sót ấy cũng có thể âm thầm làm suy yếu các mối quan hệ. Bạn đã bao giờ mặc định điều gì đó về một người rồi mới biết mình đã sai chưa? Nếu chưa, có lẽ bạn sở hữu khả năng quan sát khác thường.

Chúng ta làm điều này thường xuyên hơn ta tưởng. Trong giao tiếp hằng ngày, ta nhầm cành cây thành rắn—với cả những người đã quen biết nhiều năm lẫn người xa lạ. Trong các mối quan hệ thân thiết, chỉ một lời nói thoáng qua cũng có thể bị ghi nhận như lời chỉ trích, kích hoạt chuỗi phản ứng quen thuộc: sợ hãi, tự nghi ngờ, phòng vệ. Ta phản ứng bằng cách tự bảo vệ mình, thay vì đến với nhau bằng sự tin cậy. 

Grace, vốn cẩn trọng bẩm sinh, không tự mình đi đến niềm tin. Rocky mới là người đầu tiên thể hiện sự cởi mở, tiếp cận mà không mặc định đe dọa, kiên trì kết nối, thậm chí làm những mô hình nhỏ để giao tiếp. Theo nhiều cách, chính Rocky đã tạo điều kiện để Grace cảm thấy đủ an toàn mà tin tưởng.

Tin tưởng không có nghĩa là không có căng thẳng. Trong cảnh “bạn cùng phòng”, Rocky tự quyết định dọn vào ở cùng Grace mà không hỏi trước. Cậu ấy có thể thẳng tuột, thậm chí có phần gạt đi cảm xúc, gọi không gian làm việc của Grace là “nhàm chán” và “bẩn”. Về phần mình, Grace chật vật với việc thiếu không gian riêng và thấy Rocky có phần áp đặt.

Dẫu vậy, những căng thẳng này không định nghĩa mối quan hệ của họ. Có điều gì đó lớn hơn đang được đặt lên bàn cân, khiến họ khó mắc kẹt trong những khác biệt nhỏ.

Để một mối cộng tác vận hành, mỗi bên cần hiểu rõ vai trò của mình. Grace tiếp cận vấn đề như một nhà khoa học; Rocky, như một kỹ sư. Họ không tranh cãi ai nên làm gì. Họ hành động dựa trên điều mỗi người có thể đóng góp.

Rocky diễn đạt mục tiêu đó rất giản dị: “Grace và Rocky. Khoa học lớn. Cùng nhau tìm cách giết Astrophage.” Mục tiêu chung ấy định hình cách họ tương tác, để lại rất ít chỗ cho cái tôi hay sự phòng vệ. 

Điều này phản ánh một nhận định Aristotle đã nêu ra từ rất lâu trước tâm lý học hiện đại: để hiểu bất kỳ mối quan hệ nào, ta phải bắt đầu từ telos (mục đích của nó), và những đức tính mà mục đích ấy đòi hỏi.

Gắn bó an toàn không chỉ là sự dễ chịu, mà còn là sự sẵn lòng chấp nhận rủi ro vì người kia. 

Trong cảnh “chiến dịch câu bắt”, khi Grace cố thu hồi mẫu Taumoeba đầu tiên từ khí quyển của Adrian, một đường dẫn nhiên liệu bị vỡ khiến con tàu quay cuồng dữ dội. Dẫu vậy, anh vẫn tiếp tục, đánh đổi tính mạng để hoàn thành nhiệm vụ. Rocky kinh hoàng chứng kiến, sau khi đã mất nhiều đồng loại Eridian của mình.

Grace quay trở lại tàu được, nhưng sức ép quá lớn. Anh bất tỉnh dưới lực G cực hạn, không thể ổn định vòng quay.

Rocky, vừa chứng kiến Grace liều mạng, giờ thấy anh nằm đó, bất lực và bị thương nặng. Không do dự, cậu ấy phá vỡ khối cầu kính duy trì sự sống cho mình, tự phơi mình trong môi trường chết người. Khi cơ thể bắt đầu bị thiêu đốt, cậu kéo Grace trở lại giường y tế. Thật khó để xem cảnh đó mà không cảm nhận hết sức nặng của nó. 

Gần cuối phim, Grace lại một mình. Anh đang ở giai đoạn cuối của việc cố định Taumoeba kháng nitơ—lời giải để cứu Trái Đất—trong các hộp chứa Xenonite, vật liệu tưởng như không thể thẩm thấu do Rocky cung cấp.

Rồi phát hiện đau đớn xuất hiện. Taumoeba đã thích nghi. Nó có thể xuyên qua Xenonite ở cấp độ phân tử, khiến các hộp chứa mất tác dụng. Ban đầu, hệ quả có vẻ còn trong tầm kiểm soát. Grace nhận ra các mẫu của mình có thể đã bị ảnh hưởng, nhưng nhiên liệu vẫn còn nguyên. Anh nghĩ mọi thứ vẫn xử lý được.

Rồi nhận thức trở nên sắc nét hơn. Rocky.

Con tàu của Rocky, Blip-A, được làm hoàn toàn từ Xenonite. Thứ thất bại trong phòng thí nghiệm sẽ thất bại ở đó. Nếu Taumoeba đã thoát ra ở đây, thì nó cũng đã thoát ra trên tàu của Rocky. Nó sẽ tiêu thụ nhiên liệu Astrophage của cậu, khiến cậu mắc kẹt giữa không gian sâu thẳm.

Sự hoảng loạn trong anh nhường chỗ cho một điều vững vàng hơn. Anh phóng các tàu thăm dò Beetle, gửi lời giải pháp về Trái Đất, rồi quay đầu Hail Mary. Anh chọn dành những tháng có thể là cuối cùng của đời mình để cứu bạn.

Khoảnh khắc ấy tái định hình con người Grace. Trước đó, anh từng phản đối nhiệm vụ, chọn sự sống còn của bản thân thay vì một điều trừu tượng ở xa. Giờ đây, lựa chọn đã trở nên cá nhân.

Tôi nghi rằng Grace thay đổi vì cuối cùng anh đã trải nghiệm cảm giác được một người liều mạng vì mình. Những hành động như vậy luôn mời gọi một đáp lại. Niềm tin—thứ ta gọi là gắn bó an toàn—được xây dần theo thời gian, qua những khoảnh khắc tích lũy, cho đến khi sợi dây gắn kết trở thành điều ta sẵn sàng mạo hiểm để gìn giữ.

Điểm mấu chốt không phải là chúng ta nên giao tiếp như Grace và Rocky. Hoàn cảnh của họ quá cực đoan. Nhưng mối quan hệ của họ hé lộ một điều cốt lõi. Một mối quan hệ được định nghĩa không phải bởi ta nói rõ đến đâu, mà bởi ta sẵn sàng làm gì cho nhau.

Theo nghĩa đó, sự gắn bó của họ không hề phi thường. Nó chỉ đơn giản là không phòng bị—giống kiểu niềm tin mà nhiều người trong chúng ta từng biết đến.

Sách gợi ý: 

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Aristotle. (2009). Nicomachean ethics (W. D. Ross, Trans.). Oxford University Press. (Tác phẩm gốc xuất bản khoảng năm 350 TCN.)