Vì sao cụm từ “Bạn nên” có thể làm tổn hại các mối quan hệ

Trong công việc của tôi với các cặp đôi và gia đình, có một số cụm từ nghe có vẻ nhỏ, gần như vô hại, nhưng lại liên tục làm thay đổi hướng đi của cuộc trò chuyện. Một trong những cụm từ phổ biến nhất là: “bạn nên.” Nó thường xuất hiện với ý tốt—bạn nên cố gắng hơn, bạn nên hiểu tôi, bạn nên nghĩ về tương lai của mình. Thế nhưng, ngay khi nó đi vào cuộc trò chuyện, mọi thứ bắt đầu thay đổi. Người kia trở nên căng lại, thu mình, hoặc phản kháng. Cuộc trò chuyện ngừng tiến triển.

Điều khiến “bạn nên” có sức tác động mạnh không nằm ở nội dung, mà ở điều nó mang theo bên dưới. Nó hiếm khi được nghe như thông tin. Nó được nghe như sự đánh giá. Trong khoảnh khắc đó, trọng tâm không còn là điều đang được bàn luận, mà là điều đang được ngầm nói: bạn hiện tại là chưa đủ tốt. Từ góc nhìn của Restoration Therapy do Terry Hargrave phát triển, đây thường là điểm bắt đầu của sự phòng vệ. Khi một người cảm thấy bị phán xét hoặc bị chỉnh sửa, sự chú ý của họ sẽ rời khỏi việc thấu hiểu và chuyển sang tự bảo vệ mình.

Điều này đặc biệt dễ thấy trong mối quan hệ cha mẹ–tuổi vị thành niên. Cha mẹ có thể nói, “con nên học nhiều hơn,” với ý định định hướng hoặc hỗ trợ. Nhưng điều người trẻ thường nghe lại gần với, “con đang làm chưa đủ tốt,” hoặc “con người hiện tại của con là một vấn đề.” Phản ứng không phải lúc nào cũng ồn ào hay đối đầu. Nó có thể là im lặng, tách rời, hoặc sự chống đối âm thầm. Nhìn từ bên ngoài, điều đó có thể trông như sự chống đối. Nhưng từ bên trong, đó thường là một hình thức tự bảo vệ.

Một khuôn mẫu tương tự cũng xuất hiện ở các cặp đôi. Một người nói, “anh/em nên giao tiếp nhiều hơn,” hoặc “anh/em nên tinh tế hơn.” Những phát biểu này có thể phản ánh nhu cầu thực sự, nhưng cách chúng được truyền đạt rất quan trọng. Khi được diễn đạt dưới dạng “nên,” chúng thường được tiếp nhận như chỉ trích hơn là một lời mời gọi. Cuộc trò chuyện chuyển từ chúng ta cần gì? sang ai đang thất bại? Khi sự chuyển dịch đó xảy ra, việc tiến triển trở nên khó khăn.

Từ góc nhìn Aristotelian, khác biệt này rất đáng lưu ý. Aristotle không đặt đạo đức theo hướng bảo người khác nên làm gì, mà là nuôi dưỡng năng lực của chính mình để hành động đúng đắn trong vai trò của mình. Trách nhiệm được neo từ bên trong. Khi chúng ta dựa vào “bạn nên,” ta tinh tế rời xa vai trò của chính mình và chuyển sang kiểm soát hành vi của người kia. Mối quan hệ khi đó được tổ chức quanh sự chỉnh sửa hơn là sự đóng góp.

Điều này không có nghĩa là kỳ vọng hay nhu cầu không nên được bày tỏ. Vấn đề không phải là sự rõ ràng, mà là hướng đi. “Bạn nên” hướng ra bên ngoài—it xác định người kia phải thay đổi điều gì. Ngược lại, trách nhiệm bắt đầu từ điều tôi có thể diễn đạt, trao đi, hoặc điều chỉnh. Ví dụ, thay vì nói, “bạn nên lắng nghe tôi,” ta có thể nói, “Tôi thấy khó tiếp tục khi tôi cảm thấy bị ngắt lời,” hoặc “Tôi muốn chúng ta chậm lại để tôi có thể giải thích điều này rõ hơn.” Nội dung có thể tương tự, nhưng tác động thì khác. Một cách mời gọi sự tham gia. Cách kia mời gọi sự phòng vệ.

Trong Restoration Therapy, một chuyển biến quan trọng trong các mối quan hệ xảy ra khi mọi người bắt đầu nhận ra các khuôn mẫu phòng vệ của chính mình và những cách họ có thể vô tình kích hoạt điều đó ở người khác. “Bạn nên” là một trong những tác nhân như vậy. Nó thường xuất hiện khi ta cảm thấy thất vọng, không được lắng nghe, hoặc lo âu. Ở góc độ đó, điều này là dễ hiểu. Nhưng việc hiểu nó không làm nó bớt gây gián đoạn. Nếu có gì, điều đó đòi hỏi sự nhận biết nhiều hơn trong cách chúng ta giao tiếp dưới áp lực.

Cũng có một điều đáng chú ý về việc “bạn nên” có thể nhanh chóng đẩy cuộc trò chuyện leo thang như thế nào. Nó hiếm khi dừng ở một câu đơn lẻ. Nó thường kéo theo một phản hồi—“bạn cũng nên vậy,” hoặc “lúc nào bạn cũng…”—và chẳng bao lâu sau, tương tác chuyển sang một vòng lặp quen thuộc. Mỗi người trở nên tập trung hơn vào việc bảo vệ lập trường của mình hơn là thấu hiểu tình huống. Điều bắt đầu như một nỗ lực cải thiện mối quan hệ lại kết thúc bằng việc củng cố khoảng cách.

Đa số mọi người không có ý định tạo ra động lực này. Thực tế, “bạn nên” thường được dùng chính vì điều đó quan trọng. Cha mẹ quan tâm đến tương lai của con. Một người bạn đời mong muốn cảm thấy gần gũi hơn. Nhưng khi sự quan tâm được thể hiện qua sự chỉnh sửa, người kia có thể khó tiếp nhận đó là sự quan tâm. Hình thức bắt đầu lấn át ý định.

Nếu quay lại điều giúp các mối quan hệ tiến về phía trước, câu trả lời không phải là không có nhu cầu hay kỳ vọng. Mà là khả năng diễn đạt chúng theo cách không ngay lập tức kích hoạt sự phòng vệ. Điều này đòi hỏi một sự chuyển dịch: từ việc chỉ đạo người kia sang xem xét vai trò của chính mình trong tương tác. Nó cũng đòi hỏi chấp nhận một mức độ bất định nhất định—cho phép người kia phản hồi, thay vì cố kiểm soát kết quả ngay từ đầu.

Trong cả mối quan hệ cặp đôi lẫn gia đình, giao tiếp thường cải thiện không phải khi mọi người học thêm kỹ thuật, mà khi họ nhận biết rõ hơn cách lời nói của mình đặt người kia vào vị trí nào. “Bạn nên” đặt người kia vào vị trí bị đánh giá. Từ đó, phòng vệ là bước tiếp theo rất tự nhiên.

Vì vậy, có lẽ câu hỏi không phải là liệu ta có đang nói đúng điều hay không, mà là liệu cách ta nói có để lại không gian để người kia tiếp tục ở lại trong cuộc đối thoại hay không. Bởi khi sự phòng vệ chiếm ưu thế, ngay cả thông điệp hợp lý nhất cũng có thể trở nên khó được lắng nghe.

Sách gợi ý: 

Aristotle. (2009). Nicomachean ethics (W. D. Ross, Trans.). Oxford University Press. (Tác phẩm gốc xuất bản khoảng năm 350 TCN.)

Hargrave, T. D., & Pfitzer, F. (2011). Restoration therapy: Understanding and guiding healing in marriage and family therapy. Routledge.